Chương 16: Nếm Lại Từng Hạt Muối

Dưới gốc đa đầu làng, cụ Khải đã bày sẵn một cái chiếu nhỏ. Trên chiếu có ba cái bát sành, một tấm vải sạch, một cái chảo gang cạn, một cây cân đòn bé xíu bằng tre, và hai nắm muối đặt trên hai lá chuối riêng. Cụ vẫn đội nón mê, chân vẫn khoanh, trông như thể đã ngồi đó chờ từ sáng.

“Ngồi xuống,” cụ nói. “Hồi nhỏ ông nội tôi dạy tôi ba phép thử, cô bé cần học cả ba.”

Mai Ngọc ngồi xuống. Út Mận đứng sau lưng, còn Trọng Nghĩa, vừa đi làm giường ở làng bên về sau ba ngày, đứng chờ ở mép chiếu, chiếc nón còn bám bụi đường. Anh vừa nghe chuyện đã quẳng gánh, đi thẳng ra đây, nét mặt như người nhớ lại một việc rất cũ.

Cụ Khải chỉ vào hai nắm muối. “Nắm này lấy trên mặt bao cô mua, nắm này lấy ở đáy. Phép thứ nhất, nước.”

Cụ múc nước giếng trong ra hai cái bát, mỗi bát bỏ vào đúng một nắm muối, lấy đũa khuấy cho đều. Mai Ngọc ngồi nhìn. Bát đầu tiên tan nhanh, nước vẫn trong veo. Bát thứ hai, nước ngả màu xám đục như nước vo gạo, và khi đũa dừng, một lớp cặn mịn bắt đầu chìm xuống đáy.

“Để cho nó lắng,” cụ nói. “Phép thứ hai, vị.”

Cụ nhúng đầu đũa vào bát thứ nhất, đưa cho cô. Mặn sạch, gọn, tan ngay. Cô nhúng vào bát thứ hai. Vị mặn đến chậm, chưa kịp quen thì một cái đắng chát bò lên cuống lưỡi, đúng cái vị cô đã gặp trong hũ dưa sáng nay.

“Cái chát ấy là nước chát,” cụ Khải nói. “Muối chưa ráo, người ta phơi vội, bán vội, trong hạt vẫn còn bã nước biển chưa chắt. Nó làm đắng cái ăn, làm chết men, làm hỏng dưa tương. Cô bé nấu bằng muối ấy, cô bé có tài đến đâu cũng hỏng.”

Mai Ngọc nuốt xuống, rát cổ. “Phép thứ ba?”

“Cân.”

Cụ cân đúng mười lạng muối mặt bao, đổ lên chảo gang, đặt chảo lên mấy hòn gạch nhóm lửa liu riu. Mười lăm phút sau cụ nhấc xuống, cân lại. Chín lạng rưỡi. Cụ lau chảo, làm tương tự với mười lạng muối lấy ở đáy bao. Mùi hơi nước nặng bốc lên từ chảo, ẩm và hôi mùi bùn. Khi chảo nguội, cụ đưa nó lên cân. Sáu lạng.

Không ai nói. Anh Bình, đi theo từ nãy, lặng lẽ cúi xuống ngó cái cân.

“Bốn lạng là nước,” cụ Khải nói. “Mà mười lạng ấy ngoài nước ra còn có cát.”

Cụ dùng tấm vải lọc bát nước đục. Nước chảy xuống bát sạch, trong dần. Trên vải còn lại một lớp cát mịn xám như bột, nắm lại bằng đầu ngón tay cái.

Mai Ngọc nhìn mớ cát trong lòng bàn tay. Cô nhẩm nhanh: bốn đồng một cân. Mỗi bao hai mươi cân. Với cái bao dưới đáy ướt, cô phải trả tiền cho ít nhất một phần ba nước và cát. Cô đã trả bốn đồng cho thứ nước mà giếng nhà cô cho không.

“Muối ướt thì nặng, nặng thì bán được nhiều,” Trọng Nghĩa nói, từng chữ như nhặt sỏi. “Bao nào hắn cũng đổ lớp muối khô phủ mặt. Người ta nếm trên mặt, mua, đem về, nấu ngon ngày đầu, rồi cái nước chát ngấm dần vào hũ.”

“Anh đã nói với tôi,” Mai Ngọc thì thầm. “Tối hôm anh bào gỗ. Anh nói cả cái trò này.”

“Tôi nói, nhưng cô không có lỗi.” Anh bước lên, ngồi xổm xuống bên cạnh chiếu, giọng thấp nhưng chắc. “Hắn làm nghề này mười mấy năm, lừa được cả một trại lính. Cô thử trên mặt bao thì ai cũng thử trên mặt bao.”

Cô cắn môi. Bàn tay cô run nhẹ, cô thấy cái chảo gang nhòe đi trong mắt một giây rồi rõ lại.

“Ba mươi hũ dưa, sáu mươi hũ tương.” Giọng cô khô khan. “Em sẽ phải đổ hết.”

Có tiếng bước chân chậm rãi trên đường đất. Anh Đức tới, mặt anh vẫn còn dấu bụi lúa, hai tay buông thõng. Anh đứng sau lưng Bình, nhìn xuống cái chảo, cái cân, bát nước đục, một lúc lâu. Rồi anh quỳ một gối xuống, nhúng ngón tay vào bát nước chát, đưa lên miệng, nhăn nhó.

“Cái này mà mày trả bốn đồng một cân,” anh lẩm bẩm.

“Dạ.”

“Trời đất ơi.” Anh gãi gáy, rồi quay sang em gái, rất khó khăn. “Hồi sáng anh nói không phải. Anh tưởng mày làm ẩu, ai ngờ có thằng khác lừa mình. Anh…” Anh nuốt khan. “Mày cần anh làm gì thì bảo.”

Mai Ngọc nhìn anh. Rồi cô nói điều mình đã nghĩ từ lúc đứng giữa đống muối xám trong chái ủ: “Em cần anh đứng cạnh em ngày mai, khi em ra thành. Em phải nói thật với bà Hạnh. Và em cần thứ này.” Cô chỉ đống dụng cụ trên chiếu. “Cả ba phép thử. Em phải mang theo, thử ngay trước mặt họ.”

Cụ Khải cười khìn khịt, tựa hồ nghe một câu chuyện cũ. “Thế thì mang theo. Muối thật muối giả, trong bát nước nó không giấu được.”

“Cụ ơi, cháu còn một việc nữa,” Mai Ngọc đáp. “Cháu không có muối sạch. Cụ có không?”

Cụ Khải dừng tay. Cái đầu nón mê ngẩng lên lần đầu tiên, đôi mắt già nheo nheo dưới vành. “Tôi có ba bao muối hạt thằng rể tôi gửi lên hồi tháng trước, định bụng để làm mắm. Muối ráo, tôi thử rồi.” Cụ trầm ngâm. “Cho cô bé mượn.”

“Cháu trả cụ bằng gì?”

“Bằng cái hũ tương đầu tiên làm ra từ muối sạch,” cụ nói, “cho lão già này nếm xem muối của rể tôi có đáng giá không.”

Mai Ngọc cúi đầu thật sâu. Khi cô ngẩng lên, nắng đã nghiêng về chiều, rọi qua tán đa thành những mảng sáng loang trên chiếc chiếu có bát nước đục và cái cân tre. Cô nhìn cặn muối xám trên tấm vải, cẩn thận cuộn nó lại, bỏ vào túi.

Cô cần mang theo bằng chứng này đến một nơi đã ăn muối của Tống Vĩnh hơn một năm.