Chương 9: Con Mương Của Ông Kham
Ba ngày sau cơn mưa, nắng quay lại, lúa trên giàn khô dần trong tiếng ve rền rĩ. Dân làng đập thóc, quạt trấu, đổ hạt vào những chiếc bồ tre đan. Win cũng tham gia bằng đôi tay quấn băng, hầu như làm gì cũng vụng, nhưng không còn ai nhìn anh như một con vật lạ nữa. Bà Daeng thậm chí còn đưa cho anh một nắm ớt muối để chấm xoài, vừa đưa vừa càu nhàu rằng “người thành phố ăn cay kém”.
Buổi chiều thứ ba, anh mang máy tính bảng tìm đến chòi của Phum. Anh đứng ngoài hàng rào tre, ngập ngừng. Căn chòi nhỏ, sàn cao, mái lợp lá đã xám xỉn, một góc vách nứt toác. Dưới mái hiên treo con cá lá cọ đang đung đưa trước gió, nhìn kỹ mới biết đó là loại đồ chơi bện bằng lá treo trên nôi trẻ con.
Phum đang vá cái bồ dưới hiên, thấy anh bèn nhướng mày. “Có chuyện?”
“Tôi cần hiểu nước chạy thế nào trong thung lũng,” Win nói. “Nếu muốn vẽ một mặt bằng không phá hệ thống đó thì tôi phải biết nó vận hành ra sao. Anh có thể chỉ cho tôi không?”
Phum không trả lời ngay. Anh nhìn Win một lúc lâu, như đang cân nhắc xem lời đề nghị này là thật hay chỉ là một trò mới của kẻ nhà giàu. Cuối cùng anh đứng dậy, vỗ bụi trên quần.
“Mang giày chắc vào. Đường lên đầu nguồn phải đi bộ gần ba cây số.”
Boon biết tin thì mừng như hội, nhất quyết đòi đi, Phum đành cõng nó trên vai, con nghé Nếp đi lủng lẳng sau lưng như cái đuôi. Họ men theo con mương chính chạy dọc triền núi. Con mương rộng chừng ba gang tay, bờ lát đá cuội, nước trong và lạnh, chảy qua từng cửa cống nhỏ làm bằng tấm gỗ. Win nhìn kỹ và thấy mỗi cửa cống chỉ là một khe hở có thể bịt bằng một thanh tre, nhưng chúng được sắp xếp theo một logic tinh tế khiến anh phải dừng lại.
“Nước chảy từ bậc trên xuống bậc dưới,” Phum giải thích, “qua cống cho từng nhà. Mỗi nhà một phiên. Hết phiên thì trả cống lại cho nhà kế. Cha tôi nói, nước không thuộc về ai, nên không ai được giữ riêng.”
“Ai quy định thứ tự?”
“Cả làng. Mỗi năm họp một lần ở sân chùa, sau lễ cúng phai.”
“Cúng phai?”
Phum chỉ về phía trước. Qua một khúc quanh, thung lũng mở ra thành một vực nhỏ, và ở đó, giữa dòng suối từ trên rừng đổ xuống, là một con đập tre đá cao chừng nửa người, những cọc tre cắm xéo đan chéo nhau, giữ lấy cả tấn đá cuội. Nước đọng thành một cái hồ nhỏ phía sau nó, trong đến mức thấy từng viên sỏi dưới đáy.
“Đây là cái phai,” Phum nói. “Mỗi năm làng dựng lại sau mùa lũ. Cha tôi là người coi phai mười hai năm.”
Win đứng im. Anh đã học bao nhiêu năm để thiết kế những công trình bằng bê tông và thép. Còn ở đây, có người đã dựng nên một công trình sống được suốt bao nhiêu thế hệ chỉ bằng tre, đá và sự thỏa thuận của cả làng.
“Cái hồ bơi trong bản vẽ ba tôi gửi,” anh nói chậm rãi, “lấy nước ở đâu?”
“Cậu nói đi.” Phum nhìn anh. “Tôi muốn nghe chính cậu nói.”
Win nhắm mắt lại một giây, dựng lại bản đồ trong đầu. Ba mươi sáu biệt thự, ba mươi sáu bể nước, tưới vườn, rửa xe. Không thể chỉ lấy nước từ con mương này mà không lấy mất phần của các bậc dưới. “Từ chính cái phai này. Nếu họ xây khu nghỉ dưỡng ấy, ruộng bậc thấp sẽ khô vào mùa nắng.”
“Phải. Đó là điều ông Chai không nói với bất kỳ ai.”
Boon ngồi trên vai cha, chỉ xuống nước, ngây thơ hỏi: “Ba ơi, sao nước chảy hoài mà không mệt?”
Phum bật cười, rất nhẹ, nhưng Win đã kịp nhìn thấy. “Vì nó có đường để đi, con.”
Win lấy máy tính bảng ra, cho Phum xem bản phác thảo anh vẽ suốt mấy đêm qua. Không có biệt thự trên bậc thang. Chỉ có một nhà chung dựng trên nền lẫm lúa cũ, một khu xay xát và đóng gói gạo, vài căn nhà nghỉ nhỏ ngay trong làng cho khách thuê, và một lộ trình đi bộ có biển hướng dẫn, tránh giẫm lên bờ ruộng. Mọi thứ do làng sở hữu, làng điều hành.
Phum xem rất lâu, ngón tay thô ráp kéo màn hình qua lại. “Du lịch,” anh nói khô khốc. “Người ta đến chụp ảnh, giẫm nát bờ ruộng, hái trộm hoa, vứt rác. Rồi họ đi.”
“Vậy thì phải có luật. Người trong làng đặt luật, khách phải theo.”
“Dễ nói.”
“Tôi biết dễ nói.” Win vẫn nhìn anh. “Nhưng ba tôi sẽ không dừng lại. Nếu không có một phương án nào khác đặt lên bàn, người ta sẽ nhận tiền. Tôi không trách họ.”
Phum không trả lời. Anh ngồi xuống một tảng đá cạnh phai, thả Boon xuống, mắt nhìn vào dòng nước.
“Cha tôi có nói một chuyện, trước khi mất,” anh bất chợt cất lời. “Ông chủ Anan, ông nội cậu, từng hứa với ông ấy một điều, ngay tại chỗ này, trước cái phai này. Chỉ hứa miệng. Hỏi là hứa gì thì cha tôi chỉ cười.”
“Hứa gì?” Win thấy tim mình đập mạnh.
“Tôi nói rồi, cha tôi không kể. Ông nói chỉ cần giữ nước, giữ giống, thì lời hứa sẽ tự tìm đường quay về.” Phum nhún vai, như đang giễu cợt chính mình. “Hồi nhỏ tôi nghe thì chỉ thấy đó là chuyện của người già.”
Win im lặng. Anh không nhớ ông nội hứa gì, nhưng anh nhớ một bàn tay to ấm, một người đàn ông đội mũ vải, đi giữa những bậc ruộng, dạy anh phân biệt tiếng nước chảy.
Họ ngồi bên phai thêm một lúc. Win lột giày, nhúng chân vào nước lạnh buốt, rồi cả đám cùng phá lên cười khi Nếp đạp chân vào hồ làm nước bắn tung tóe lên người anh. Trên đường về, mặt trời nghiêng dần, những bậc thang chuyển sang màu hổ phách.
“Bản đồ nước của cậu mà sai một con mương,” Phum nói, không quay đầu, “tôi chôn cậu dưới bậc thang ba.”
Win trố mắt. “Anh nói thật hay đùa?”
“Cậu cứ đoán.”
“Ba nói đùa đó chú ơi!” Boon la lên từ vai cha, hai tay vỗ vào vai Phum bồm bộp. “Ba không biết đùa nên mặt ba cứ nghiêm hoài!”
Phum không đáp. Nhưng lần đầu tiên, Win thấy khóe miệng có vết sẹo kia cong lên rõ rệt.